Weiss jako pierwszy zaproponował podział na samotność społeczną, czyli brak wystarczającej sieci kontaktów, oraz emocjonalną, czyli brak jednej, głębokiej, intymnej relacji. Van Tilburg i zespół, pracując na dużej próbie osób starszych, potwierdzili empirycznie istnienie trzeciego, odrębnego wymiaru - samotności egzystencjalnej. Nie da się jej sprowadzić do mniejszej liczby ludzi wokół ani do braku jednej bliskiej osoby, ale jest czymś zgoła odmiennym.

Życiowa definicja samotności egzystencjalnej

Największe jak dotąd badanie jakościowe na ten temat - 225 uczestników w wieku od 16 do 72 lat - zaczęło się od pytania badaczy do ludzi, czy znają to uczucie, i poprosili o opis własnymi słowami.

83% odpowiedziało: tak, znam. Z ich opisów wyłoniono powtarzające się elementy, uderzająco zgodne z tym, co pisali wcześniej filozofowie i terapeuci egzystencjalni. Jedna z uczestniczek ujęła to tak: czuję się kompletnie odłączona i nie wiem, jak to naprawić. Inna, młodsza, opisała siedzenie w pokoju pełnym rówieśników i wiedzą, że nikogo tam nie zna - mimo fizycznej bliskości.

Cztery elementy powtarzały się najczęściej w tych relacjach:

• poczucie całkowitego odłączenia od ludzi i świata,

• świadomość, że nikt inny nie przeżył dokładnie tego samego, więc nikt naprawdę nie zrozumie,

• brak sensu i celu, opisywany bardzo często bez pytania o to ze strony badaczy,

• towarzyszące temu negatywne emocje: smutek, czasem lęk, czasem coś bliskiego derealizacji.

Ostatni punkt jest szczególnie interesujący. Uczestnicy sami, bez podpowiedzi, wiązali to doświadczenie z brakiem sensu życia, mimo że pytania w ankiecie nie naprowadzały ich w tę stronę, co ogranicza efekt sugestii w tym kontekście.

Dlaczego bliscy czasem nie pomagają

Jest jedna cecha, która odróżnia samotność egzystencjalną od wszystkich innych form najbardziej wyraziście - nie da się jej zapełnić/zagłuszyć kontaktem społecznym.

Zwykła samotność sytuacyjna ma zwykle jasny powód - przeprowadzka, rozstanie, utrata pracy. I zazwyczaj mija, wraz z minięciem jej powodu albo kiedy pojawiają się wokół ludzie odpowiadający na to cierpienie. Samotność egzystencjalna jest inna w swojej dynamice. Jedna z osób badanych opisała to tak: samotność sytuacyjna zwykle jest związana z konkretną datą czy wydarzeniem, egzystencjalna zawsze jest gdzieś w środku, a tylko czasami widać ją na zewnątrz.

To tłumaczy, dlaczego osoba w szczęśliwym małżeństwie, otoczona przyjaciółmi, może mieć nagle wrażenie kompletnego oddzielenia od ludzi wokół.

Dlaczego Frankl uważał, że samotności nie da się usunąć?

Polska szkoła logoterapii, rozwijająca myśl Frankla, wprowadza rozróżnienie, które współczesna psychologia empiryczna właśnie zaczyna potwierdzać.

Mówi się o samotności ontologicznej - takiej, która jest wpisana w samo bycie osobą i nie da się jej wyeliminować żadną ilością relacji. Logoterapia traktuje ten rodzaj samotności jako fakt istnienia - odrębną, niepowtarzalną świadomość, której nikt inny nie jest w stanie wypełnić. Analiza tego zjawiska pokazuje, że kluczowy jest sposób interpretacji tej samotności i hierarchia wartości, przez którą się na nią patrzy. Dobrze przeżyta, osadzona we właściwych wartościach, samotność ontyczna może stać się tym, co nazywa się samotnością osobotwórczą - przestrzenią, w której człowiek dojrzewa, a nie tylko cierpi.

Kiedy to nie jest tylko gorszy dzień

Skala tego zjawiska jest większa, niż wielu ludzi się spodziewa. W tym samym badaniu jakościowym większość uczestników opisywała samotność egzystencjalną jako coś zdecydowanie gorszego niż codzienny smutek - używali słów typu obezwładniające, znacznie gorsze, jak uderzenie w brzuch.

Kilka sygnałów, które pojawiały się powtarzalnie w tych relacjach:

• poczucie, że stan trwa - dniami, tygodniami, czasem opisywane jako stały, a nie epizodyczny,

• brak jasnej przyczyny - nie jako reakcja na konkretne wydarzenie,

• wrażenie bezradności, czasem opisywane jako brak światła na końcu tunelu,

• derealizacja - u części osób poczucie oddzielenia sięgało wrażenia bycia poza własnym ciałem czy sytuacją.

Część osób z wspominanego badania odnalazła swoje własne sposoby na przezwyciężenie i sensowne przeżycie samotności - poprzez wdzięczność, religię, refleksję duchową czy dzielone doświadczenia z innymi. Efektem była akceptacja i lepsze zrozumienie siebie.

Praca terapeutyczna: więcej sensu, zamiast większej ilości kontaktów

Jeśli przyczyną nie jest deficyt sieci społecznej, strategia typu zapisz się na zajęcia, poznaj nowych ludzi często po prostu nie trafia w źródło problemu.

W pracy terapeutycznej z osobą doświadczającą samotności egzystencjalnej ważniejsze bywa przyjrzenie się temu, co nadaje życiu kierunek, czy istnieje ktoś lub coś, komu dana osoba jest dziś potrzebna. Uczestnicy badania sami wskazywali, że odnalezienie albo potwierdzenie własnego celu życiowego łagodziło intensywność i częstotliwość tych epizodów.

Logoterapia wskazuje, że samotności ontologicznej nie da się wyleczyć towarzystwem, bo nie jest ona chorobą społeczną. Można ją jednak przeżyć w sposób, który pozwala stawać się bardziej sobą.

Konsultacja psychologiczna i logoterapia online

Jeśli rozpoznajesz siebie w tym opisie - masz bliskich, a mimo to odczuwasz wewnętrzną pustkę , może to być sygnałem, że warto przyjrzeć się temu głębiej, ze specjalistą, który potrafi rozróżnić samotność egzystencjalną od społecznej i dobrać odpowiednią ścieżkę terapii.

W Chrześcijańskim Centrum Terapii i Rozwoju Życia Sens pracujemy w nurcie logoterapii, psychoterapii egzystencjalnej i noo-psychosomatyki, łącząc pytania o sens, wartości i relacje z aktualną wiedzą kliniczną.

Możesz umówić się na psychoterapię online w nurcie logoterapii z Marcinem Wiśniewskim:
https://www.zyciasens.pl/terapeuci/marcin-wisniewski

FAQ - samotność egzystencjalna

Czym różni się samotność egzystencjalna od zwykłej samotności?

Zwykła samotność społeczna albo emocjonalna ma konkretną przyczynę i zwykle mija, kiedy ta przyczyna się zmienia - na przykład znajdujemy nowych znajomych albo bliską relację. Samotność egzystencjalna jest głębsza, mniej związana z konkretną sytuacją, i nie ustępuje samodzielnie wraz z poprawą życia towarzyskiego.

Czy można czuć samotność egzystencjalną, mając rodzinę i przyjaciół?

Tak, i to jedna z jej najbardziej charakterystycznych cech. W badaniach uczestnicy opisywali to doświadczenie dosłownie jako siedzenie z telefonem pełnym wiadomości od bliskich, przy jednoczesnym poczuciu całkowitego osamotnienia. Liczba i jakość relacji nie chronią automatycznie przed tym rodzajem doświadczenia.

Jakie są objawy samotności egzystencjalnej?

Najczęściej opisywane elementy to poczucie fundamentalnego odłączenia od ludzi i świata, przekonanie o niemożności pełnego zrozumienia przez innych, brak sensu i celu oraz towarzyszące temu emocje - smutek, czasem lęk, w niektórych przypadkach derealizacja.

Czy samotność egzystencjalna jest zaburzeniem psychicznym?

Nie stanowi osobnej jednostki diagnostycznej. Badacze i filozofowie egzystencjalni traktują ją raczej jako uniwersalny wymiar ludzkiego doświadczenia niż patologię. Może jednak współistnieć z depresją czy lękiem i wymagać wtedy odrębnej uwagi klinicznej.

Jak logoterapia pomaga w pracy z samotnością egzystencjalną?

Logoterapia nie próbuje wyleczyć samotności ontologicznej poprzez zwiększanie liczby kontaktów społecznych, bo to inny typ problemu. Skupia się na pytaniach o sens, wartości i cel - badania pokazują, że odnalezienie lub potwierdzenie własnego celu życiowego realnie łagodzi intensywność tego doświadczenia.

Wykorzystane źródła naukowe

1. Analiza etyczno-metafizyczna samotności i osamotnienia jako osobowych stanów egzystencjalnych - rozróżnienie samotności ontologicznej i osamotnienia, koncepcja samotności osobotwórczej.

2. Van Tilburg, T.G. i wsp. - Social, Emotional, and Existential Loneliness: A Test of the Multidimensional Concept- badanie na próbie osób starszych (Longitudinal Aging Study Amsterdam), empiryczne potwierdzenie trójwymiarowego modelu samotności.

3. McKenna-Plumley, P.E., Turner, R.N., Yang, K., Groarke, J.M. (2023). "It's a feeling of complete disconnection": experiences of existential loneliness from youth to older adulthood. BMC Psychology, 11:408 - badanie jakościowe na 225 uczestnikach, definicja i cztery główne motywy samotności egzystencjalnej.

4. Popielski, K. - koncepcja noo-psychosomatyki i jakości noetycznych, destrukcja sensu życia jako czynnik ryzyka zaburzeń zdrowia psychicznego i somatycznego.