Zanim terapeuta zajmie się samym poczuciem winy, musi sprawdzić, czy ta wina należy do kategorii adaptacyjnej, czy trzeba ją raczej zaliczyć do win neurotycznych. Logoterapia podkreśla rownież konieczność sprawdzenia, czy dane doświadczenie odsyła do realnej odpowiedzialności osoby, czy odsłania głębszy kryzys sensu.

Model Normana i Kubany - kliniczne ramy rozumienia poczucia winy

Norman i Kubany zaproponowali poznawczy model winy, pomocny przy uporządkowaniu jej różnych typów, zwłaszcza w kontekście doświadczeń traumatycznych - m.in. u weteranów wojennych. Model opiera się na czterech pytaniach diagnostycznych.

Pierwsze dotyczy przewidywalności - czy dana osoba mogła realnie przewidzieć konsekwencje swojego działania. Drugie sprawdza intencję: czy działanie było celowo szkodliwe, czy wynikało z błędu albo niewiedzy. Trzecie pyta o zakres odpowiedzialności, czyli które elementy sytuacji faktycznie podlegały kontroli osoby, a które zależały od okoliczności zewnętrznych. Czwarte dotyka naruszenia wartości - czy dane działanie rzeczywiście złamało istotną normę moralną.

Badania nad winą związaną z traumą pokazują, że zniekształcenia w tych czterech obszarach - na przykład przypisywanie sobie całkowitej odpowiedzialności za zdarzenie, na które wpływało wiele czynników - sprzyjają rozwojowi PTSD i depresji. Dla terapeuty ten model jest praktycznym narzędziem: pomaga odróżnić faktyczną winę od narracji, która powstała pod wpływem skrajnego stresu.

Cztery źródła fałszywego poczucia winy według Elisabeth Lukas

Elisabeth Lukas, jedna z najważniejszych kontynuatorek myśli Frankla, opisała cztery sytuacje kliniczne, w których poczucie winy ma charakter fałszywy i wymaga korekty. Wina wynika tu z choroby albo zniekształconego obrazu siebie, nie zaś z realnego przewinienia.

Osoby z objawami psychotycznymi bywają przytłoczone winą za zjawiska, które są konsekwencją choroby – urojenia, zachowania w stanie głębokiego zaburzenia postrzegania rzeczywistości. Praca terapeutyczna skupia się wtedy na odróżnieniu tego, co wynika z choroby, od wolnej decyzji podjętej w pełnej świadomości. Utrwalanie winy za epizody psychotyczne szkodzi leczeniu i przesłania to, co jest naprawdę potrzebne - stabilizację stanu psychicznego wraz z odpowiednią farmakoterapią.

Depresja w swojej specyfice skłania do bardzo surowego oceniania siebie, do brania na siebie odpowiedzialności za większość negatywnych zdarzeń, nawet jeśli obiektywnie zrobiłaś/eś, ile było możliwe w danych warunkach. Lukas zauważa, że wina towarzysząca depresji jest częścią obrazu chorobowego i nie można przypisywać jej funkcji jaką pełni zdrowy głos sumienia.

W zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym mechanizm wygląda nieco inaczej, a mianowicie dominują natrętne myśli o błędach, przewinieniach, skażeniu moralnym. Poczucie winy w tym przypadku wynika z lęku, który domaga się rytuałów oczyszczających. Zadaniem terapeuty jest pokazanie różnicy między realnym przewinieniem a przymusem myślenia o sobie jako o kimś stale winnym.

Czwarte źródło to niska samoocena. Osoba z bardzo niskim poczuciem własnej wartości łatwo przyjmuje rolę winowajcy – w relacjach, w rodzinie, w pracy. Jeszcze przed podjęciem decyzji zakłada, że zawiedzie. Poczucie winy jest w tym przypadku konsekwencją ogólnej oceny siebie jako kogoś gorszego.

We wszystkich czterech przypadkach logoterapeuta stawia pytanie o to, czy dana wina ma korzenie w realnej odpowiedzialności, czy jest raczej objawem choroby lub zniekształconego obrazu siebie. Od odpowiedzi zależy kierunek dalszej prac terapeutycznej.

Wina adaptacyjna i maladpatcyjna

Prace Tangney i współpracownicy w swoich ujęciach odróżniają winę adaptacyjną od maladaptacyjna. Pierwsza koncentruje się na konkretnym zachowaniu - zrobiłem coś złego - i skłania do przeproszenia, naprawy szkody, zmiany postępowania. Wiąże się z empatią i troską o relacje.i

Druga przybiera formę pętli samokarania. Osoba skupia się na tym, jak bardzo zasługuje na potępienie, ale nigdy nie przechodzi do działania naprawczego. Taki mechanizm sprzyja depresji, lękowi, utrwaleniu negatywnego obrazu siebie.its.caltech

Zadaniem logoterapeuty jest skierowanie myślenia osoby w kierunku refleksji na temat tego, co może zrobić, aby błąd który popełniła naprawić i przekuć nawet swoją przeszłość w coś, co ma sens.

Wina a wstyd

Wina i wstyd to różne uczucia, choć często są one mylone. Poczucie winy z dotyczy czynu, konkretnego zachowania, natomiast wstyd dotyka całej tożsamości.

Badania pokazują, że wina częściej prowadzi do naprawy i pojednania. Wstyd bywa powiązany z izolacją, agresją, lękiem, depresją. Osoba, która na konsultację wnosi obraz siebie jako złej/złego zwykle potrzebuje pomocy w przejściu z języka wstydu do języka winy adaptacyjnej – a czasem do zupełnie innego wniosku: to nie moja wina, ale krzywda, którą ktoś mi wyrządził.

Jak logoterapeuta pracuje z fałszywą winą

Logoterapia zakłada, że człowiek jest istotą wolną, zdolną do odpowiedzi na sens danej sytuacji, choć podlega ograniczeniom biologicznym, psychicznym i społecznym. Praca z winą zwykle przebiega w kilku krokach, choć rzadko w idealnie liniowym porządku.

Na początek trzeba rozpoznać rodzaj winy - sprawdzić, czy odnosi się do realnego, konkretnego czynu, za który osoba faktycznie odpowiada, czy raczej do choroby, przemocy, zniekształconych przekonań o sobie. Kolejny krok to weryfikacja zniekształceń poznawczych w duchu modelu Normana i Kubany: czy osoba nie przypisuje sobie całości odpowiedzialności, nie przecenia przewidywalności zdarzeń, nie ocenia zbyt surowo własnych intencji.

Tam, gdzie wina jest uzasadniona, celem staje się znalezienie realnego kroku naprawczego. Ważne jest też odniesienie do wartości: pomoc w zobaczeniu, co zostało naruszone i jak dziś można to na nowo realizować.

Jeśli nierozpoznana wina wiąże się z napięciem, problemami ze snem, objawami somatycznymi, terapia sięga też po wymiar noo-psychosomatyczny, łącząc pracę nad sensem z troską o ciało. Cała ta praca polega na rozróżnieniu, co wymaga naprawy, a co wymaga uwolnienia od fałszywego ciężaru.

Konsultacja psychologiczna i logoterapia online

Jeśli masz wrażenie, że Twoje poczucie winy nie prowadzi do żadnej zmiany, tylko do samokarania, warto przyjrzeć się temu w rozmowie z kimś, kto zna zarówno narzędzia kliniczne, jak i perspektywę egzystencjalną i duchową.

W Chrześcijańskim Centrum Terapii i Rozwoju Życia Sens pracujemy w nurcie logoterapii, podejść egzystencjalnych i noo-psychosomatyki, łącząc pytania o sens, wartości, sumienie i wiarę z aktualną wiedzą kliniczną.

Możesz umówić się na seję psychoterapii online w nurcie logoterapii z Marcinem Wiśniewskim, psychoterapeutą w trakcie szkolenia w tym podejściu:
https://www.zyciasens.pl/terapeuci/marcin-wisniewski

FAQ - fałszywe poczucie winy

Co to jest fałszywe poczucie winy?

To przeżycie winy w sytuacjach, w których nie ma realnej, osobistej odpowiedzialności za zdarzenie, albo odpowiedzialność jest znacznie mniejsza, niż podpowiada emocja. Często towarzyszy depresji, zaburzeniom lękowym, niskiej samoocenie lub skrupulatnemu stylowi myślenia.

Jak rozpoznać, czy moje poczucie winy jest adaptacyjne, czy maladpatacyjne?

Poczucie winy adaptacyjna skupia się na konkretnym zachowaniu i skłania do naprawy oraz pojednania. Maladaptacyjne przypomina raczej pętlę samokarania - powrcający komunikat o własnej bezwartościowości, ale nigdy nie przechodzi do działania naprawczego.

Czy wina jest potrzebna w procesie nawrócenia?

Zdrowy żal za grzech odnosi się do konkretnego czynu i prowadzi do otwarcia na łaskę oraz przemiany życia. Emocja bliższa wstydowi i samopotępieniu, bez cienia nadziei, działa raczej destrukcyjnie i nie wspiera duchowego wzrostu.

Jak terapeuta pracuje z winą związaną z traumą?

Korzysta z modeli poznawczych, takich jak koncepcja Normana i Kubany, sprawdzając, czy osoba nie przypisuje sobie nadmiernej odpowiedzialności, nie przecenia przewidywalności zdarzeń i nie ocenia zbyt surowo własnych intencji. Cel to korekta tych zniekształceń i pomoc w przejściu od paraliżującej winy do konkretnych działań w teraźniejszości.

Dlaczego rozróżnienie winy i wstydu ma znaczenie w terapii?

Wina dotyczy czynu i sprzyja naprawie. Wstyd dotyczy całej osoby i bywa powiązany z izolacją, lękiem, depresją. Dla osoby wierzącej ta różnica ma też wymiar duchowy - przypomina, że Bóg widzi człowieka jako kogoś o stałej wartości, nawet gdy konkretne czyny wymagają zmiany.

Wykorzystane źródła naukowe i kliniczne

1. Tangney, J.P. (2007). Moral Emotions and Moral Behavior – przegląd badań nad winą, wstydem, ich adaptacyjnymi i nieadaptacyjnymi formami oraz wpływem na zdrowie psychiczne.d-nb+1

2. Norman, S., Kubany, E.S. (1994–2014). Model poznawczy winy związanej z traumą – rozróżnienie typów winy na podstawie błędnych założeń i zniekształceń poznawczych, badania na weteranach wojennych.pubmed.ncbi.nlm.nih+2

3. Artykuły przeglądowe i kliniczne dotyczące winy i wstydu w perspektywie chrześcijańskiej oraz ich związku z żalem, pokutą i nawróceniem.