Największe dotąd badanie jakościowe na temat samotności egzystencjalnej objęło 225 osób w wieku od 16 do 72 lat. Większość uczestników wskazywała, że zna to doświadczenie. W opisach wspólnym mianownikiem były:

• poczucie całkowitego odłączenie od innych i od świata,

• uczucie, że nikt nie jest w stanie w pełni zrozumieć tego przeżycia,

• utrata poczucia sensu i celu,

• mieszanka smutku, lęku, czasem wrażenie nierealności własnego życia.

Taki obraz samotności egzystencjalnej wyłonił się z rozmów z respondentami. Warto zaznaczyć przy tym, że samotność egzystencjalna nie znika pod wpływem zwiększenia ilości kontaktów społecznych, za to jest doświadczeniem, które może służyć rozwojowi.

Samotność osobotwórcza - co to właściwie znaczy?

Polska szkoła logoterapii rozwija myśl Frankla o samotności ontologicznej - tej, która wynika z faktu, że człowiek jest osobą, jedyną i niepowtarzalną (skoro nie ma drugiej takiej osoby jak ja i nikt nie ma dokładnie takich samych doświadczeń - to jak ktoś inny może rozumieć w pełni?!).

Tę samotność można interpretować na dwa sposoby:

• jako pustkę, która jest zbędnym cierpieniem,

• jako przestrzeń, w której człowiek konfrontuje się z prawdą o sobie, wartościach i Bogu.

Jeżeli samotność staje się przestrzenią refleksji, odpowiedzialności i wyboru postawy, zaczyna mieć wymiar osobotwórczy - pomaga dojrzewać. Jednak nie dzieje się to samoistnie, a poprzez świadomą decyzję człowieka o zmierzeniu się z tym doświadczeniem.

Krok 1 - nazwać rodzaj samotności

W pierwszej kolejności, warto nazwać, z jaką samotnością aktualnie masz do czynienia.

• samotność sytuacyjna - po rozstaniu, chorobie, przeprowadzce, utracie bliskiej osoby;

• samotność społeczna - niewystarczająca sieć relacji, brak grupy odniesienia;

• samotność egzystencjalna - stałe poczucie odłączenia, które wraca nawet wtedy, gdy jest się w towarzystwie ludzi.

Z badań wiemy, że samotność egzystencjalna jest odczuwana jako głębsza, bardziej rozlana w czasie, trudniejsza do rozwiązania niż samotność sytuacyjna. Już samo rozróżnienie obniża chaos, ponieważ pozwala przestać obwiniać się i zamartwiać o to, co właściwie robisz nie tak?

Praktyczne ćwiczenie
Weź kartkę. Podziel ją na trzy kolumny: sytuacyjna, społeczna, egzystencjalna. Zapisz w każdej po kilka zdań o tym, co aktualnie przeżywasz. Następnie spróbuj nazwać dominujący rodzaj samotności, której teraz doświadczasz.

Krok 2 - zmień perspektywę z pytania  dlaczego czuję się samotny/a na do czego to jest zaproszenie

Badania Barcelona Brain Health Initiative pokazują, że samotność wiąże się mocniej z sensem życia niż z samą liczbą kontaktów społecznych. Sens wyjaśnia około jednej czwartej różnic w poziomie samotności między ludźmi. Kluczowym składnikiem jest poczucie koherencji - przekonanie, o tym, że życie ma swój porządek i sens oraz że angażowanie się w nie, przynosi efekty.

Logoterapia od początku stara się odwrócić pole koncentracji człowieka z samego siebie i swoich przeżyć, na to komu i czemu człowiek może służyć w tym położeniu, którym jest. Samotność osobotwórcza zaczyna się tam, gdzie pytanie zostaje przestawione:

• dlaczego mnie to spotyka

• na jak mogę odpowiedzieć na to doświadczenie w zgodzie z wartościami.

Praktyczne ćwiczenie
Zapisz trzy wartości, które są dla Ciebie ważne - np. wierność, odpowiedzialność, miłość, prawda, wiara. Potem do każdej z tych wartości spróbuj zaplanować konkretne działanie na ten tydzień, realizujące daną wartość.

Krok 3 - porządkowanie historii życia

W poczuciu koherencji głównie chodzi o możliwość dostrzeżenia ciągłości pomiędzy swoim dzieciństwem, dorosłością i tym, kim teraz się stałeś. W uproszczeniu można powiedzieć, że poczucie koherencji dotyczy tego, czy potrafimy dostrzegać sens w swojej przeszłości i mieć uzasadnioną nadzieję a to, że obecne cierpienie również może być sensownie przeżyte.

W praktyce logoterapeutycznej dzieje się to często poprzez:

• opowieść biograficzną - spójną narrację o swoim życiu

• wydobycie kluczowych momentów decyzji,

• nazwanie ran, ale też miejsc, w których człowiek odpowiedział z godnością.

Praktyczne ćwiczenie
Opisz swoje życie w pięciu scenach (tak jakby był to film). Przy każdej scenie odpowiedz na trzy pytania: co wtedy przeżywałam/przeżywałem, jakie wartości były zagrożone lub realizowane, jaką decyzję dziś uważam za wyraz mojej wolności. To zadanie pozwoli dostrzec pewną ciągłość w podejmowanych decyzjach i uwierzyć w swoje możliwości, co do sensownego przeżycia nawet tych trudnych doświadczeń.

Krok 4 - praktyka konstruktywnej samotności

Badania nad konstruktywną samotnością (ang. solitude) pokazują, że wielu ludzi potrafi wykorzystać czasu samotności dla dobra własnego rozwoju. W ich relacjach pojawiają się praktyki takie jak:

• świadome przebywanie samemu z jasnym celem refleksji,

• pisanie dziennika, modlitwa, medytacja,

• praca twórcza, która wymaga skupienia,

• kontakt z naturą, bez bodźców cyfrowych.

Nie należy tych sposobów sprowadzać do miana techniki na samotność. Jest to raczej swego rodzaju praktyka, która pozwala spojrzeć na samotność inaczej, ale również wymaga świadomego wysiłku i decyzji, by z tą samotnością się mierzyć. W logoterapii można nazwać te praktyki aktywną odpowiedzią na fakt bycia osobą - ktoś świadomie wybiera, jak wykorzystać czas, w którym nie jest w relacjach.

Praktyczne ćwiczenie
Wybierz jeden stały rytuał samotności w tygodniu - na przykład godzinę spaceru bez telefonu albo pół godziny pisania dziennika. Możesz nadać temu czasowi jakiś temat przewodni typu: refleksja nad tym, co ostatnio jest dla mnie ważne. Po miesiącu sprawdź, co się zmieniło w Twoim sposobie przeżywania samotności.

Krok 5 - włączyć wymiar duchowy

W wielu badaniach nad samotnością egzystencjalną uczestnicy sami wskazywali duchowość i religię jako drogę łagodzenia cierpienia. Opisywali:

• modlitwę,

• wdzięczność,

• świadome odwołanie się do stałej obecności Boga,

• powierzenie sytuacji, której nie można zmienić.

Frankl pisał o człowieku jako istocie ukierunkowanej ku sensowi także poza własne życie - w stronę wartości, osób, Boga. Popielski rozwija ten wymiar, mówiąc o jakości noetycznej - zdolności do odniesienia siebie i swojego życia do czegoś większego niż własne ja.

Samotność osobotwórcza w swojej istocie zawiera często właśnie tę decyzję o wyjściu poza siebie i otworzeniu się na coś/kogoś większego niż ja sam/a.

Praktyczne ćwiczenie
Jeżeli wiara jest Ci bliska, wybierz jedną modlitwę lub fragment Pisma, który będzie towarzyszył Ci w czasie samotności. Co ta modlitwa mówi o tym, jak Bóg patrzy na Twoją samotność?

Krok 6 - rozpoznać moment, w którym potrzeba rozmowy z terapeutą

Samotność egzystencjalna może być osobotwórcza. Może też doprowadzić do depresji, lęku, kryzysu wiary, zaburzeń somatycznych. Warto poprosić skorzystać z pomocy specjalisty (logoterapeuty, psychologa, psychoterapeuty) gdy:

• samotność trwa tygodniami lub miesiącami, a Ty nie widzisz dla siebie żadnego sensownego kierunku zmiany,

• pojawia się beznadzieja, myśli samobójcze (w przypadku planów i intensywnych myśli samobójczych warto od razu udać się do psychiatry, a w skrajnych przypadkach zadzwonić na numer alarmowy), samookaleczenia, nadużywanie substancji,

• sen, koncentracja, pamięć wyraźnie się pogarszają.

Badania nad logoterapią pokazują, że praca nad sensem życia w warunkach terapeutycznych realnie podnosi sens, obniża depresję, samotność i beznadzieję.

Jak pracujemy z samotnością w Centrum Życia Sens

W Chrześcijańskim Centrum Terapii i Rozwoju Życia Sens patrzymy na samotność z dwóch równoległych perspektyw: nauki i doświadczenia wiary. Z jednej strony uwzględniamy dane o sensie życia jako głównym predyktorze samotności i o jej wpływie na zdrowie. Z drugiej - pracujemy w nurcie logoterapii, myślenia egzystencjalnego i noo-psychosomatyki, traktując samotność jako miejsce poważnej rozmowy o sensie, wartościach, odpowiedzialności i Bogu.

Praca z samotnością u nas to proces:

• nazywania rodzaju samotności,

• uporządkowania historii życia,

• poszukiwania ścieżki sensu,

• włączenia wymiaru duchowego, jeśli jest dla Ciebie ważny,

• zadbanie o ciało, które nosi skutki psychicznych napięć.

  
  

Logoterapia online u dr Emila Wojciechowskiego

Jeżeli przeżywasz samotność, która nie znika mimo relacji, pracy, obowiązków, to jest dobry moment, aby porozmawiać z kimś, kto rozumie jej egzystencjalny wymiar. Sens życia i samotność można uporządkować i nie trzeba robić tego samemu.

Emil Wojciechowski - logoterapeuta - prowadzi sesje online w Centrum Życia Sens:
https://www.zyciasens.pl/terapeuci/emil-wojciechowski

FAQ - jak przeżyć samotność z sensem?

Czy samotność może być czymś dobrym?

Samotność w sensie ontologicznym - świadomość własnej niepowtarzalności i odrębności - bywa miejscem dojrzewania, gdy człowiek odnosi ją do wartości i sensu. Badania jakościowe pokazują, że część osób potrafi przekształcić samotność egzystencjalną w czas refleksji, akceptacji i lepszego zrozumienia siebie.

Jak przejść od samotności destrukcyjnej do osobotwórczej?

Pomaga rozróżnienie rodzaju samotności, praca nad poczuciem koherencji, praktyki konstruktywnej samotności, odniesienie się do wartości oraz włączenie wymiaru duchowego. W wielu przypadkach potrzebna jest też rozmowa z terapeutą, który zna logoterapeutyczny język sensu.pubmed.

Czy sama poprawa życia towarzyskiego wystarczy, aby przestać czuć się samotnym?

Dane Barcelona Brain Health Initiative pokazują, że więzi społeczne wyjaśniają istotną część wariancji samotności, ale mają mniejszą moc wyjaśniającą niż sens życia i zdrowie. Oznacza to, że sama liczba kontaktów nie usuwa samotności egzystencjalnej, jeśli brakuje poczucia sensu.

Jaką rolę odgrywa wiara w przeżywaniu samotności?

W badaniach nad samotnością egzystencjalną część osób wskazuje duchowość i religię jako sposób łagodzenia tego doświadczenia. Logoterapia inspirowana myślą chrześcijańską podkreśla, że relacja z Bogiem może stać się miejscem, w którym samotność zmienia się z pustki w przestrzeń spotkania.

Czy logoterapia jest udokumentowana naukowo w kontekście samotności?

Przeglądy badań nad logoterapią i podejściami meaning-centered pokazują szereg efektów: wzrost sensu życia, spadek depresji, beznadziei, lęku i samotności w różnych grupach pacjentów. To nie jest tylko teoria filozoficzna, lecz podejście ze stale rosnącym zapleczem empirycznym.

Wykorzystane źródła naukowe i kliniczne

1. McKenna-Plumley, P.E., Turner, R.N., Yang, K., Groarke, J.M. (2023). It's a feeling of complete disconnection: experiences of existential loneliness from youth to older adulthood - analiza samotności egzystencjalnej na próbie 225 osób.

2. Ciepła i in. - Samotność a osamotnienie - osobowe stany egzystencjalne człowieka. Analiza etyczno-metafizyczna- koncepcja samotności ontologicznej i samotności osobotwórczej.

3. Van Tilburg, T.G. i wsp. - Social, Emotional, and Existential Loneliness: A Test of the Multidimensional Concept- potwierdzenie trójwymiarowego modelu samotności w Longitudinal Aging Study Amsterdam.

4. Chachayes i wsp. - Meaning in Life: A Major Predictive Factor for Loneliness Comparable to Health Status and Social Connectedness - dane z Barcelona Brain Health Initiative, rola sensu życia i poczucia koherencji.

5. Popielski, K. - prace nad noo-psychosomatyką, destrukcją sensu życia i jej konsekwencjami dla zdrowia psychicznego i somatycznego.

6. Bull, D. (2025/2026). Loneliness and Logotherapy: Meaning-Centered Pathways for Addressing Existential Isolation - mechanizmy pośredniczące między samotnością, sensem życia i dobrostanem oraz wyniki krótkiej interwencji logoterapeutycznej.

7. Robatmili, S. i wsp. (2014). The Effect of Group Logotherapy on Meaning in Life and Depression - badanie efektów logoterapii grupowej.

8. Shaygan, M. i wsp. (2022). badania nad wpływem logoterapii na depresję, beznadzieję i myśli samobójcze.

9. Badania nad logoterapią w kontekście samotności i lęku przed śmiercią u osób starszych - efekty grupowych programów meaning-centered.

10. Lukas, E., Batthyány, A. - przegląd The State of Empirical Research on Logotherapy and Existential Analysisoraz systematyczne omówienie efektów interwencji opartych na sensie.