Nie każdy kryzys od razu wygląda dramatycznie. Czasem to raczej ciche poczucie, że dotychczasowy sposób życia przestał się składać w sensowną całość. Obowiązki są wypełniane, relacje jakoś trwają, kalendarz się zapełnia. Jednocześnie coraz trudniej uczciwie odpowiedzieć sobie na pytanie: „po co tak żyję?”.

W Życiu Sens często słyszymy zdania w stylu: „teoretycznie jest dobrze, ale w środku mam wrażenie, że stoję w miejscu”, „robię to, co trzeba, ale nie czuję, że to moje”, „coraz częściej łapię się na myśli, że to wszystko nie ma większego sensu”. To właśnie moment, w którym warto zatrzymać się przy temacie kryzysu egzystencjalnego.

Czym jest kryzys egzystencjalny?

W psychologii egzystencjalnej mówi się o kryzysie egzystencjalnym, gdy człowiek zaczyna intensywnie kwestionować sens swojego życia, dotychczasowe wybory, tożsamość czy kierunek, w jakim idzie. Pojawiają się pytania o to, co ma dla niego wartość, kim właściwie jest, jak chce wykorzystać czas, który mu pozostał.

To nie jest tylko „zły nastrój” czy chwilowa zmiana nastroju. Przeglądy badań nad kryzysem egzystencjalnym i tzw. cierpieniem egzystencjalnym opisują ten stan jako połączenie poczucia pustki, utraty znaczenia, bezradności wobec przemijania oraz często – poczucia izolacji, nawet wśród ludzi.

W naszym podejściu, opartym na logoterapii, mówimy wtedy, że człowiek traci kontakt z osobistym poczuciem sensu – z tym, co do tej pory „trzymało go w pionie”.

Objawy kryzysu egzystencjalnego

Objawy mogą być różne, ale w opisach wielu osób i w tekstach klinicznych pojawiają się podobne elementy.

Często są to:

• poczucie pustki, „wypłukania” z motywacji,

• wrażenie, że to, co kiedyś cieszyło, dziś jest obojętne lub „mechaniczne”,

• uporczywe pytania o sens („po co to wszystko?”, „czy moje życie ma jakąś większą wartość?”),

• poczucie zagubienia co do własnej tożsamości („nie wiem już, kim jestem i czego chcę”),​

• lęk związany z przemijaniem, starzeniem się, świadomością ograniczonego czasu,

• poczucie osamotnienia, nawet wśród bliskich osób – wrażenie „nikt tego nie rozumie”.

Często dołączają do tego sygnały z ciała: zaburzenia snu, przewlekłe zmęczenie, napięcia mięśniowe, bóle głowy, trudności z koncentracją. Badania nad cierpieniem egzystencjalnym pokazują, że jest ono ściśle powiązane z obniżonym dobrostanem psychicznym i większym nasileniem objawów depresyjnych.

Skąd się bierze kryzys egzystencjalny?

Zazwyczaj nie ma jednej przyczyny. Raczej splot okoliczności i tego, jak dana osoba je przeżywa.

Do częstych wyzwalaczy należą:

• silne zmiany życiowe: strata bliskiej osoby, rozstanie, choroba, utrata pracy, przeprowadzka,

• wejście w nowy etap życia: „wiek średni”, „puste gniazdo”, emerytura,

• konfrontacja z własną śmiertelnością (diagnostyka, choroba przewlekła, wypadek),

• rozminięcie między tym, jak żyjemy, a tym, co naprawdę uważamy za ważne – życie z „muszę” zamiast z „chcę”,

• presja społecznych oczekiwań, w których trudno odnaleźć siebie (np. „powinienem już mieć…”, „na tym etapie życia wypada…”).

Czasem kryzys dojrzewa powoli. Dorosłe życie toczy się w miarę poprawnie, ale z roku na rok rośnie wewnętrzne poczucie, że coś tu nie jest do końca nasze. W pewnym momencie organizm przestaje to „udźwignąć na autopilocie” i pojawia się właśnie taki kryzys.

Kryzys egzystencjalny a depresja – podobieństwa i różnice

Objawy kryzysu egzystencjalnego mogą przypominać depresję: obniżony nastrój, brak energii, wycofanie, poczucie beznadziei. Badania nad cierpieniem egzystencjalnym wskazują, że gdy utrata sensu i nadziei jest duża, rośnie też ryzyko nasilonych objawów depresyjnych.

Różnica polega między innymi na tym, że w kryzysie egzystencjalnym w centrum uwagi są pytania o znaczenie, cel, wartości i kierunek życia. Obniżony nastrój bywa skutkiem tych pytań, a nie punktem wyjścia. W depresji często obserwuje się szersze i głębsze zaburzenie nastroju, energii, rytmu dobowego i funkcjonowania w wielu obszarach.

W praktyce – i dla bezpieczeństwa – nie chodzi jednak o samodzielne diagnozowanie siebie. Jeżeli oprócz pytań o sens pojawiają się:

• długotrwale obniżony nastrój,

• niemal całkowita utrata radości z rzeczy, które kiedyś cieszyły,

• wyraźne trudności z codziennym funkcjonowaniem,

• myśli rezygnacyjne („nie widzę już dla siebie miejsca”, „nie chcę żyć”) –
  warto jak najszybciej skonsultować się ze specjalistą.

  
  

Czy z takiego kryzysu może wyniknąć coś dobrego?

W literaturze naukowej dotyczącej egzystencjalnych kryzysów i interwencji skoncentrowanych na sensie wiele miejsca poświęca się temu, że takie doświadczenie – choć trudne – może stać się momentem zmiany kierunku.

Badania nad logoterapią i terapiami skoncentrowanymi na sensie pokazują, że:

• praca nad sensem życia może zwiększać poczucie znaczenia i celu,

• towarzyszy temu spadek części objawów depresyjnych,

• poprawia się jakość życia, także u osób w bardzo trudnych sytuacjach (np. choroby przewlekłe).

To nie znaczy, że „warto mieć kryzys”, a raczej, że skoro już się pojawił, można spróbować wykorzystać go jako szansę na uporządkowanie pewnych spraw: przyjrzenie się, co w naszym życiu jest naprawdę nasze, co jest tylko przyzwyczajeniem albo cudzym oczekiwaniem, gdzie przekroczyliśmy własne granice, co od dawna domaga się zmiany.

Kiedy warto poszukać pomocy?

Nie da się wprowadzić tutaj sztywnej reguły. Można jednak wskazać kilka sygnałów, przy których kontakt ze specjalistą zwykle jest dobrym ruchem.

Warto rozważyć rozmowę, jeśli:

• poczucie pustki, bezsensu i zagubienia utrzymuje się tygodniami lub miesiącami,

• masz wrażenie, że „żyjesz obok siebie” i coraz trudniej Ci się do czegokolwiek zmobilizować,

• wycofujesz się z relacji, bo brakuje sił, by „udawać, że wszystko jest ok”,

• praca, dom, obowiązki zaczynają Cię przerastać – albo wykonujesz je mechanicznie, bez kontaktu z tym, co czujesz,

• pojawiają się myśli, że nic się już nie zmieni albo że „nie ma sensu dalej tak żyć”.

Z doświadczenia wiemy też, że sporo osób zgłasza się po prostu z poczuciem, że „chce w końcu o tym z kimś spokojnie porozmawiać”. Nie trzeba czekać do momentu całkowitego załamania.

Jak może wyglądać pomoc w duchu logoterapii?

W Życiu Sens pracujemy głównie w nurcie logoterapii – terapii opartej na sensie życia i wartościach. Dla kryzysu egzystencjalnego to bardzo naturalny kontekst.

W dużym uproszczeniu, taka praca obejmuje:

• zrozumienie, co dokładnie dzieje się teraz – bez oceny, raczej z ciekawością i spokojem,

• przyjrzenie się ważnym wydarzeniom, które mogły doprowadzić do obecnego kryzysu,

• rozmowę o wartościach: co jest dla Ciebie naprawdę ważne, a co stało się tylko rolą do odegrania,

• szukanie możliwych kierunków – nie w sensie „planu na resztę życia”, ale małych kroków, które przywracają poczucie wpływu i znaczenia,

• stopniowe odzyskiwanie kontaktu z tym, kim chcesz być i jak chcesz żyć, niezależnie od tego, na co nie masz wpływu.

Badania nad logoterapią i terapią skoncentrowaną na sensie wskazują, że taka praca ma sens nie tylko „w teorii”. Osoby uczestniczące w tych interwencjach w wielu badaniach zgłaszały większe poczucie sensu, lepszy dobrostan psychiczny i duchowy oraz mniejsze nasilenie niektórych objawów depresyjnych.

FAQ – najczęstsze pytania o kryzys egzystencjalny

Co to jest kryzys egzystencjalny w prostych słowach?

To okres, w którym człowiek zaczyna poważnie wątpić w sens swojego życia, swoje wybory i kierunek, w jakim idzie. Często towarzyszy temu poczucie pustki, zagubienia i pytanie „co dalej?”.

Jakie są typowe objawy kryzysu egzystencjalnego?

Najczęściej pojawiają się: poczucie pustki, utrata sensu, wycofanie, trudność w podejmowaniu decyzji, lęk związany z przyszłością, problemy ze snem, zmęczenie, czasem też obniżony nastrój.

Co najczęściej wywołuje kryzys egzystencjalny?

Do częstych przyczyn należą duże zmiany życiowe (strata, choroba, rozwód, utrata pracy), wejście w nowy etap życia, konfrontacja z przemijaniem oraz długotrwałe życie w rozminięciu z własnymi wartościami.

Czy kryzys egzystencjalny to depresja?

Nie zawsze. Objawy mogą się nakładać, ale nie każdy kryzys sensu spełnia kryteria depresji. Jeśli jednak oprócz poczucia bezsensu pojawiają się silne i długotrwałe objawy depresyjne lub myśli rezygnacyjne, warto jak najszybciej skonsultować się ze specjalistą.

Czy z kryzysu egzystencjalnego można wyjść samemu?

Bywa, że czas i refleksja pomagają poukładać pewne rzeczy. Jeśli jednak ten stan przedłuża się, nasila albo zaczyna wpływać na sen, pracę, relacje i zdrowie – sensownie jest poszukać wsparcia. To nie jest oznaka słabości, tylko troski o siebie.

Jak logoterapia pomaga przy kryzysie egzystencjalnym?

Logoterapia skupia się na sensie życia, wartościach i odpowiedzialności. Badania nad tym podejściem i terapiami skoncentrowanymi na sensie pokazują, że pomagają one zwiększać poczucie sensu, łagodzić cierpienie egzystencjalne i poprawiać jakość życia u wielu osób w kryzysie.

Kiedy jest dobry moment, żeby umówić się na rozmowę?

Dobry moment to ten, w którym czujesz, że samodzielne próby radzenia sobie nie wystarczają, a kryzys zaczyna znacząco wpływać na Twoje życie codzienne. Nie trzeba czekać na „idealny” czas.

Źródła naukowe

• Existential Issues in Psychotherapy – przegląd egzystencjalnych tematów w psychoterapii (śmierć, wolność, izolacja, znaczenie).​

• Robatmili S. i wsp. The Effect of Group Logotherapy on Meaning in Life and Depression Levels… – wzrost poczucia sensu i spadek depresji po grupowej logoterapii.​

• A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials of meaning-centered interventions – praca pokazująca, że interwencje skoncentrowane na sensie zmniejszają cierpienie egzystencjalne i poprawiają jakość życia.

• Rosenfeld B. i wsp. – badanie nad meaning-centered psychotherapy u osób z nasilonym cierpieniem egzystencjalnym.​

• Existential Distress in Cancer Patients: A Concept Analysis – analiza cierpienia egzystencjalnego, podkreślająca rolę utraty sensu i nadziei